काठमाडौं, २६ असोज । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रस्थान कक्षबाट दैनिक हजारौँ नेपाली विदेशिने गरेका छन्। तर उनीहरू सबैको विदेश यात्रा एउटै हुँदैन। कसैका लागि विदेश अवसर र रहर हो, कसैका लागि परिवार पाल्ने बाध्यता। कसैको हातमा घुमफिरको भिसा हुन्छ, कसैको काँधमा ऋणको भारी। कसैले नयाँ संसार देख्ने सपना बोकेका हुन्छन्, कसैले घरको चुलो निभ्न नदिने चिन्ता।
यहीँ देखिन्छ नेपालको तीतो यथार्थ—एउटै देशभित्र अवसर पाउने र अवसर खोज्दै देश छाड्नुपर्ने दुईथरी नेपाली छन्।
एकथरी परिवारका युवाका लागि विदेश अध्ययन, भ्रमण र करियर निर्माणको गन्तव्य बनेको छ। अर्काथरीका युवाका लागि विदेशिनु रहर होइन, गरिबीबाट उम्किने अन्तिम उपायजस्तै बनेको छ। उनीहरू महँगो ब्याजमा ऋण खोज्छन्, जग्गा धितो राख्छन्, घरपरिवारसँग पैसा सापटी माग्छन् र अनिश्चित भविष्य बोकेर परदेशको बाटो समात्छन्।
किनकि आफ्नै देशमा उनीहरूका लागि पर्याप्त रोजगारी छैन। सीप र योग्यता भएर पनि काम पाउने सुनिश्चितता छैन। सानो व्यवसाय गर्न खोज्दा पुँजी र सहुलियतपूर्ण ऋणको अभाव छ। खेती गर्न खोज्दा मल, सिँचाइ र बजारको समस्या छ। दिनभरि पसिना बगाउँदा पनि परिवारको खर्च धान्न मुस्किल छ।
गरिब परिवारका लागि बिरामी बुबाआमाको उपचार ठूलो आर्थिक बोझ बन्न सक्छ। छोराछोरीलाई राम्रो विद्यालयमा पढाउनु चुनौती बन्छ। घरखर्च, भाडा, खाद्यान्न र दैनिक आवश्यकताको खर्च जुटाउँदा आम्दानी सकिन्छ। महँगी बढिरहन्छ, तर आम्दानी र अवसर त्यही गतिमा बढ्दैनन्।
यस्तो अवस्थामा उनीहरूले देशभित्रै भविष्य खोज्ने कि ऋण लिएर विदेश जाने भन्ने कठोर निर्णय गर्नुपर्छ। धेरैले अन्ततः विदेश रोज्छन्—आफ्नो सपना पूरा गर्नभन्दा पनि परिवारको दुःख कम गर्न।
विदेशिने बेला उनीहरूको झोलामा केही जोर लुगा हुन्छन्, मनमा अनेकौँ डर र आँखामा आँसु। विमानस्थलसम्म पुर्याउन आएका वृद्ध बुबाआमा, छोराछोरीलाई सम्हाल्दै बिदाइ गर्न उभिएकी जीवनसाथी र अँगालो छाड्न नमान्ने बालबालिकालाई पछाडि छाडेर उनीहरू हिँड्छन्।
‘बाबा, मलाई नछाड्नु’ भन्ने सन्तानको आवाज, ‘आफ्नो ख्याल गर्नु’ भन्ने आमाको आग्रह र आँसु लुकाएर बिदाइ गर्ने श्रीमान्–श्रीमतीको पीडा बोकेर उनीहरू परदेशिन्छन्। उनीहरूलाई थाहा हुँदैन, फेरि घर फर्किंदा अवस्था कस्तो हुनेछ। तर परिवारको भविष्यका लागि त्यो जोखिम उठाउनैपर्ने बाध्यता हुन्छ।
दसैँ–तिहारमा घर फर्किने रहर हुन्छ, तर बिदा र पैसाको हिसाबले रोक्छ। परिवारसँगै बसेर खाना खाने इच्छा हुन्छ, तर हजारौँ किलोमिटर टाढाको कामले छेक्छ। आफ्नै खेतबारीमा पसिना बगाउने चाहना हुन्छ, तर त्यसबाट परिवार पाल्न सकिने विश्वास कमजोर हुन्छ।
प्रश्न विदेश जाने युवालाई दोष दिने होइन। प्रश्न उनीहरूलाई विदेशिन बाध्य बनाउने अवस्थाको हो।
देशको विकासको चर्चा भइरहँदा किन युवाले आफ्नै देशमा भविष्य देख्न सकिरहेका छैनन्? श्रम गर्न तयार नागरिकले आफ्नै देशमा सम्मानजनक रोजगारी किन पाउँदैनन्? शिक्षा हासिल गरेका युवाले अवसर खोज्न विदेशकै ढोका किन ढकढक्याउनुपर्छ? परिवार पाल्नकै लागि नागरिकले घरजग्गा धितो राखेर ऋण लिनुपर्ने अवस्था किन कायम छ?
यी प्रश्नको जवाफ भाषण र आश्वासनले मात्र पुग्दैन। देशमै रोजगारी सिर्जना, उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी, कृषि सुधार, सहज ऋण, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको सुनिश्चितता आवश्यक छ। युवालाई विदेश जानबाट रोक्ने नाराभन्दा उनीहरूलाई स्वदेशमै बस्न सक्ने आधार निर्माण गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।
रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्र धान्न सहयोग पुर्याएको छ। तर त्यसका पछाडि छुटेका परिवार, टुटेका साथ र दबिएका रहरको मूल्य पनि छ। विदेशबाट आएको पैसाले घर चल्न सक्छ, तर आमाबुबाको बुढ्यौलीमा सन्तानको साथ, बालबालिकाको हुर्काइमा अभिभावकको उपस्थिति र परिवारसँग बिताउने समयको विकल्प बन्न सक्दैन।
नेपालमा सम्भावना नभएर युवा विदेशिएका होइनन्; सम्भावनालाई आफ्नै देशमा अवसरमा बदल्न नसक्दा उनीहरू बाहिरिन बाध्य भएका हुन्। देशले आफ्ना युवाको श्रम विदेशमा बेचेर मात्रै समृद्धिको सपना पूरा गर्न सक्दैन।
एउटै देशमा कोही अवसर खोज्न विदेश जान्छन्, कोही अभावबाट भाग्न। कोही खुसीले बिदाइ हुन्छन्, कोही आँसु लुकाएर। जबसम्म गरिब नागरिकले आफ्नै देशमा सम्मानपूर्वक बाँच्ने र परिवार पाल्ने अवसर पाउँदैनन्, तबसम्म ‘समृद्ध नेपाल’ को नारामाथि प्रश्न उठिरहनेछ।
आखिर देश त्यतिबेला समृद्ध हुन्छ, जब नागरिकले देश छाड्न बाध्य भएर होइन, देशमै भविष्य देखेर बस्न पाउँछन्।
प्रतिक्रिया